świstak

(Marmota marmota)

Świstak jest gryzoniem z rodziny wiewiórkowatych. Jego ciało osiąga długość 60 cm, waga 2-5kg, futerko ma barwę szarożółtą (na głowie ciemniejsze), ogon jest prawie czarny. Poza Tatrami, zamieszkuje również Alpy. Żyje w koloniach. Zamieszkuje podziemne nory, długości nawet do 10m. W tzw. norze zimowej świstak zapada w zimowy sen, trwający siedem miesięcy. W norze letniej, na przełomie maja i czerwca, przychodzą na świat młode.

Świstak jest zwierzęciem bardzo płochliwym. Podczas żerowania całego stada (co odbywa się zawsze za dnia, najczęściej w piękne, słoneczne dni), zawsze jeden osobnik stoi na straży „w słupka”. W razie zagrożenia, wydaje charakterystyczny świst, w wyniku czego stado natychmiastowo kryje się w norach.

Świstaki nazywane są „tatrzańskimi śpiochami” – już pod koniec XIX wieku zbadano, iż żadne ze zwierząt zapadających w sen zimowy nie śpi tak głęboko, a temperatura ich ciała nie obniża się tak dalece, jak u świstaków. Do ułożenia się w sen zimowy przygotowuje się razem cała kolonia. Kiedy świstaki zaczynają instynktownie wyczuwać nadchodzącą zimę, znoszą do nory zimowej ususzoną wcześniej trawę i wyścielają legowisko. Wielkość legowiska zależy od liczebności stada. Cała rodzinna kolonia świstaków zapada w sen zimowy w jednej komorze, dzięki czemu łatwiej jej utrzymać ciepło oraz zwiększyć szanse przeżycia.

Kilka tygodni przed zapadnięciem w sen zimowy, żer świstaka jest wyjątkowo obfity. Zwiększa on wówczas nawet trzykrotnie masę ciała w porównaniu z okresem po przebudzeniu. Kiedy świstak zgromadzi odpowiednią ilość tłuszczu, układa się do snu zimowego, czyli hibernacji. Czas ten przypada w Tatrach na przełom września i października.

Hibernacja jest ciekawym zjawiskiem fizjologicznym, polegającym na oszczędzaniu energii w trudnych warunkach zimowych. W tym czasie energia nie jest uzyskiwana z cukrów i białek pochodzących z pożywienia, a wyłącznie z rozkładu nagromadzonego wcześniej tłuszczu.

Udając się w sen zimowy, świstaki zapychają wejście do nory mieszanką ziemi, kamyków i trawy, układają się jeden obok drugiego, zwijają w kłębek i wkładają łeb między tylne łapy. Temperatura śpiącego świstaka obniża się z 36ºC do zaledwie 8-10ºC, zużycie tlenu maleje około trzydziestokrotnie, ilość oddechów zmniejsza się z 16 do 2-3 na minutę, zaś liczba uderzeń serca z 220 do 30 na minutę.

Podczas snu zimowego świstak budzi się regularnie co około trzy tygodnie, na 12-30 godzin, aby wydalić mocz. W trakcie wszystkich zimowych przebudzeń świstak zużywa około 90% zapasów tłuszczu, dlatego też przedłużająca się zima, a co za tym idzie, duża ilość przebudzeń może mieć dla świstaka fatalne skutki.

Wiosną, gdy temperatura otoczenia wzrasta powyżej zera, świstaki budzą się ze snu. Stopniowo powraca im prawidłowy oddech i właściwy rytm bicia serca. Wygłodniałe po siedmiomiesięcznym śnie, pochłaniają pokarm z dużą łapczywością. W ten sposób uzupełniają energię przed okresem reprodukcyjnym, który przypada na dwa najbliższe tygodnie po przebudzeniu się. Krycie odbywa się wewnątrz nory zimowej i jest poprzedzone licznymi gonitwami i pozorowanymi walkami o samicę. Ciąża świstaka trwa 33-34 dni, rodzi się 1-7 młodych. Po około 40 dniach młode świstaki zaczynają wychodzić z nory. Dojrzewają płciowo po 4 latach. Przeciętna długość życia świstaka to 15-18 lat.

W Tatrach Polskich świstaki można często spotkać w Dolinie Pięciu Stawów oraz w Dolince za Mnichem. Ich charakterystyczny świst jest dobrze słyszalny szczególnie rankiem, kiedy szlaki turystyczne nie są jeszcze oblegane.